
Po trudnym dniu wypijasz kilka drinków i wreszcie czujesz, że napięcie odpuszcza. Łatwiej Ci zasnąć, przestajesz analizować każdą rozmowę i na chwilę zapominasz o tym, co Cię martwi. Z czasem jednak zauważasz, że bez alkoholu coraz trudniej się uspokoić. To, co początkowo miało pomagać w radzeniu sobie z lękiem, samo zaczyna stawać się problemem.
Podobny mechanizm może dotyczyć osób sięgających po narkotyki lub nadużywających leków uspokajających. Substancja przynosi chwilową ulgę, ale nie usuwa przyczyny lęku. Co więcej, jej regularne używanie może prowadzić do uzależnienia i dodatkowo pogarszać samopoczucie psychiczne. Dlaczego tak się dzieje i kiedy warto szukać pomocy?
Dlaczego osoby zmagające się z lękiem sięgają po alkohol lub narkotyki?
Lęk nie zawsze pojawia się w odpowiedzi na rzeczywiste zagrożenie. Czasem towarzyszy codziennym sytuacjom, które dla innych osób nie stanowią większego problemu. Rozmowa z przełożonym, wyjście na spotkanie towarzyskie czy nawet spokojny wieczór w domu mogą wywoływać silne napięcie, przyspieszone bicie serca i natłok niepokojących myśli.
Kiedy takie doświadczenia powtarzają się regularnie, naturalne staje się poszukiwanie sposobu, który pozwoli choć na chwilę poczuć się lepiej. Dla niektórych osób takim sposobem staje się alkohol lub inna substancja psychoaktywna.
W psychologii zjawisko to określa się mianem samoleczenia (ang. self-medication). Polega ono na używaniu substancji w celu złagodzenia przykrych objawów psychicznych, mimo że nie stanowi to rzeczywistego leczenia.
Przykładowo osoba doświadczająca lęku społecznego może pić alkohol przed spotkaniami, ponieważ łatwiej jej wtedy nawiązywać rozmowy. Ktoś, kto nieustannie zamartwia się o przyszłość, może sięgać po niego wieczorem, aby wyciszyć myśli. Inna osoba zaczyna używać marihuany, licząc na odprężenie i oderwanie się od problemów.
Wspólnym elementem tych zachowań jest próba zmniejszenia dyskomfortu. Nie oznacza to jednak, że każda osoba pijąca pod wpływem stresu jest uzależniona. Istotne stają się częstotliwość używania substancji, trudności z jego kontrolowaniem i konsekwencje, jakie pojawiają się w codziennym życiu.
Jak chwilowa ulga zamienia się w błędne koło uzależnienia?
Alkohol działa hamująco na ośrodkowy układ nerwowy. Po jego spożyciu niektóre osoby odczuwają rozluźnienie, mniejsze zahamowania i przejściowe osłabienie lęku. Problem polega na tym, że organizm nie pozostaje obojętny na regularne działanie alkoholu.
Z czasem może rozwinąć się tolerancja, przez co uzyskanie podobnego efektu wymaga większej ilości substancji. Jednocześnie po ustąpieniu jej działania napięcie często powraca, niekiedy ze zwiększoną intensywnością.
Powstaje wówczas charakterystyczny schemat: pojawia się lęk, sięgnięcie po alkohol przynosi ulgę, a gdy jego działanie mija, niepokój wraca. Kolejna porcja alkoholu wydaje się najprostszym rozwiązaniem.
Ten mechanizm ma również podłoże psychologiczne. Mózg zapamiętuje, że określone zachowanie pomaga szybko pozbyć się nieprzyjemnych emocji. Zamiast szukać innych sposobów radzenia sobie z napięciem, osoba coraz częściej sięga po znane rozwiązanie.
W miarę rozwoju uzależnienia dochodzi jeszcze jeden problem. Lęk może być związany nie tylko z wcześniejszymi trudnościami psychicznymi, lecz także z działaniem i odstawianiem samej substancji. U osoby uzależnionej narastający niepokój może dodatkowo wywoływać głód alkoholowy, czyli silną potrzebę ponownego napicia się.
W rezultacie alkohol przestaje służyć odprężeniu. Coraz częściej jest używany po to, aby uniknąć złego samopoczucia.
Które zaburzenia lękowe mogą współwystępować z uzależnieniem?
Nie u wszystkich osób mechanizm samoleczenia wygląda tak samo. Duże znaczenie ma charakter doświadczanych trudności.
W przypadku zaburzenia lękowego uogólnionego (GAD) dominującym problemem jest uporczywe zamartwianie się różnymi sprawami. Osoba może stale przewidywać niekorzystne wydarzenia, odczuwać napięcie i mieć trudności z odpoczynkiem. Alkohol bywa wtedy traktowany jako sposób na chwilowe wyciszenie.
Przy fobii społecznej szczególnie trudne są sytuacje związane z oceną przez innych. Wypicie alkoholu przed imprezą, randką czy wystąpieniem publicznym może początkowo zmniejszać skrępowanie. Z czasem pojawia się jednak przekonanie, że bez alkoholu nie da się swobodnie funkcjonować wśród ludzi.
Z kolei osoby z zaburzeniem panicznym doświadczają nawracających napadów intensywnego lęku, którym mogą towarzyszyć kołatanie serca, duszność czy zawroty głowy. Niektóre próbują łagodzić napięcie za pomocą substancji psychoaktywnych, choć ich działanie może również prowokować lub nasilać niepokojące objawy.
Warto pamiętać, że współwystępowanie zaburzenia lękowego i uzależnienia nie przesądza o tym, który problem pojawił się jako pierwszy. U części osób lęk poprzedza używanie substancji, u innych rozwija się lub nasila dopiero w jego następstwie.
Czy narkotyki również mogą służyć do samoleczenia lęku?
Tak, chociaż poszczególne substancje działają w odmienny sposób.
Marihuana bywa używana w celu odprężenia, wyciszenia myśli czy ułatwienia zasypiania. Jej wpływ na samopoczucie jest jednak nieprzewidywalny. THC może wywoływać również silny niepokój, poczucie zagrożenia i napady paniki. Przy regularnym używaniu problemy z lękiem oraz snem mogą pojawić się także podczas odstawienia.
Substancje pobudzające, takie jak amfetamina czy kokaina, bywają z kolei używane w celu zwiększenia pewności siebie, energii lub przełamania zahamowań. Nie są jednak środkami przeciwlękowymi. Mogą nasilać pobudzenie, wywoływać bezsenność i prowadzić do silnego niepokoju, szczególnie po ustąpieniu ich działania.
Osobnym zagadnieniem jest nadużywanie leków uspokajających, zwłaszcza benzodiazepin. Są one stosowane w medycynie w określonych wskazaniach, ale ich niewłaściwe lub długotrwałe przyjmowanie może prowadzić do zależności. Samodzielne zwiększanie dawek albo przyjmowanie leków bez nadzoru lekarza niesie dodatkowe ryzyko. Szczególnie niebezpieczne jest łączenie benzodiazepin z alkoholem.
Niezależnie od rodzaju substancji problem zaczyna się wtedy, gdy staje się ona podstawowym sposobem radzenia sobie z lękiem, a jej brak wywołuje coraz większy dyskomfort.
Po czym poznać, że alkohol lub narkotyki stały się sposobem radzenia sobie z lękiem?
Granica pomiędzy okazjonalnym używaniem substancji a rozwijającym się problemem nie zawsze jest łatwa do zauważenia. Zmiany mogą następować stopniowo, przez wiele miesięcy.
Warto zwrócić uwagę na kilka sygnałów ostrzegawczych:
- Sięganie po substancję przed stresującymi sytuacjami – alkohol staje się nieodłącznym elementem spotkań, rozmów lub wydarzeń budzących niepokój.
- Przekonanie, że bez alkoholu lub narkotyków nie da się uspokoić – inne sposoby radzenia sobie z emocjami wydają się nieskuteczne albo w ogóle nie są podejmowane.
- Coraz częstsze używanie – początkowo substancja pojawia się tylko w wyjątkowo trudnych momentach, później również przy codziennym napięciu.
- Trudności z ograniczeniem używania – mimo wcześniejszych postanowień osoba ponownie sięga po alkohol lub narkotyki, szczególnie gdy pojawia się lęk.
- Pogorszenie codziennego funkcjonowania – problemy ze snem, konflikty z bliskimi, zaniedbywanie obowiązków lub unikanie sytuacji, w których nie można skorzystać z substancji.
Nie trzeba doświadczać wszystkich tych trudności, aby uznać swoją sytuację za niepokojącą. Nawet jeśli uzależnienie jeszcze się nie rozwinęło, regularne używanie substancji w celu tłumienia emocji jest powodem do przyjrzenia się własnym zachowaniom.
Czy lęk jest przyczyną uzależnienia, czy jego skutkiem?
Odpowiedź nie zawsze jest jednoznaczna. Zaburzenia lękowe mogą zwiększać ryzyko problemowego używania substancji, ale samo uzależnienie również może wywoływać lub pogłębiać lęk.
Szczególnie istotne jest rozróżnienie objawów istniejących wcześniej od tych, które pojawiły się w związku z przyjmowaniem albo odstawianiem substancji.
Przykładowo osoba pijąca przez długi czas może doświadczać silnego niepokoju rano, gdy stężenie alkoholu we krwi spada. W takiej sytuacji objawy mogą wynikać z rozwijającego się zespołu abstynencyjnego, a nie z wcześniej istniejącego zaburzenia lękowego.
Więcej o tym mechanizmie wyjaśniamy w artykule dotyczącym lęku po odstawieniu alkoholu.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie objawy psychiczne ustąpią wraz z zakończeniem picia. U niektórych osób napięcie, niepokój czy problemy ze snem utrzymują się dłużej. Mogą być związane zarówno z procesem zdrowienia, jak i z niezależnym zaburzeniem psychicznym. O takich trudnościach piszemy również w materiale o suchym kacu i zespole PAWS.
Właśnie dlatego ważna jest prawidłowa diagnostyka. Specjalista ocenia nie tylko aktualne objawy, ale również ich historię, nasilenie oraz związek z używaniem substancji.
Warto też pamiętać, że u osób fizycznie uzależnionych od alkoholu lub benzodiazepin nagłe odstawienie może być niebezpieczne. Drgawki, zaburzenia świadomości czy omamy wymagają pilnej pomocy medycznej. Nie należy samodzielnie odstawiać takich substancji bez wcześniejszej oceny ryzyka przez lekarza.
Jak wygląda leczenie uzależnienia współwystępującego z zaburzeniami lękowymi?
Jeśli osoba zmaga się jednocześnie z uzależnieniem i zaburzeniem lękowym, pomoc powinna uwzględniać oba problemy. Samo zaprzestanie używania substancji nie zawsze wystarczy, podobnie jak leczenie lęku bez pracy nad mechanizmami uzależnienia może nie przynieść oczekiwanych rezultatów.
Współwystępowanie uzależnienia z innym zaburzeniem psychicznym określa się mianem podwójnej diagnozy. Nie oznacza ona jednej konkretnej choroby, lecz sytuację, w której konieczne jest rozpoznanie i uwzględnienie więcej niż jednego problemu zdrowotnego.
W zależności od potrzeb leczenie może obejmować psychoterapię uzależnień, terapię zaburzeń lękowych oraz konsultacje psychiatryczne. Ważnym elementem pracy terapeutycznej jest rozpoznawanie sytuacji wywołujących niepokój i uczenie się reagowania na nie bez sięgania po substancje psychoaktywne.
W terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) można pracować między innymi nad przekonaniami podtrzymującymi lęk, zachowaniami unikowymi i sposobami radzenia sobie z trudnymi emocjami. W leczeniu uzależnienia istotne jest również rozpoznawanie wyzwalaczy głodu substancji oraz przygotowanie planu zapobiegania nawrotom.
Nie zawsze wszystkie trudności można rozwiązać w krótkim czasie. Osoba, która przez lata korzystała z alkoholu jako sposobu na uspokojenie, potrzebuje czasu, aby wypracować inne reakcje na stres.
W Ośrodku Terapii Uzależnień Nad Wartą oferujemy również terapię podwójnej diagnozy, skierowaną do osób zmagających się z uzależnieniem i współwystępującymi trudnościami psychicznymi.
Kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Nie trzeba czekać na poważne konsekwencje picia lub używania narkotyków, aby porozmawiać ze specjalistą. Jeśli zauważasz, że coraz częściej potrzebujesz substancji do uspokojenia się, poradzenia sobie z codziennymi obowiązkami albo zaśnięcia, warto potraktować to jako sygnał ostrzegawczy.
Pomocy warto szukać również wtedy, gdy lęk utrudnia Ci funkcjonowanie, a próby ograniczenia używania alkoholu lub narkotyków kończą się niepowodzeniem.
Rozmowa z terapeutą lub lekarzem może pomóc ustalić, co jest źródłem trudności i jaka forma wsparcia będzie odpowiednia. Nie każda osoba zgłaszająca się z takim problemem wymaga leczenia stacjonarnego, ale każda zasługuje na rzetelną ocenę swojej sytuacji.
Alkohol i narkotyki mogą na chwilę stłumić lęk, ale nie uczą, jak sobie z nim radzić. Jeśli przez długi czas były podstawowym sposobem na odzyskanie spokoju, ważnym elementem zdrowienia staje się zrozumienie, skąd bierze się napięcie i jak reagować na nie bez substancji. Właśnie nad tym można pracować podczas terapii.
Piotr