Piotr
Mama coraz częściej zasypia w ciągu dnia. Ostatnio zapomniała o umówionej wizycie u lekarza, a kilka dni temu przewróciła się w łazience. Córka zaczyna się martwić, ale tłumaczy sobie, że mama ma już swoje lata. Nie wie, że od miesięcy codziennie wieczorem wypija kilka kieliszków wina, a przed snem przyjmuje jeszcze tabletkę uspokajającą. Mama też nie widzi problemu. Przecież alkohol pomaga jej zasnąć, a tabletki przepisał lekarz.
Takie sytuacje pokazują, jak łatwo przeoczyć uzależnienie u seniora. Objawy mogą przypominać naturalne zmiany związane z wiekiem, a sam problem rozwijać się bez awantur, zaniedbywania pracy czy innych zachowań, które zwykle kojarzymy z alkoholizmem. Czasem przez wiele lat nikt nie zadaje najprostszego pytania: ile alkoholu i jakich leków starsza osoba naprawdę przyjmuje?
Dlaczego uzależnienia u seniorów tak łatwo przeoczyć?
Kiedy myślimy o osobie uzależnionej od alkoholu, rzadko wyobrażamy sobie spokojną siedemdziesięciolatkę, która codziennie robi zakupy, opiekuje się wnukami i regularnie chodzi do kościoła. A przecież uzależnienie nie ma jednego oblicza. Można przez długi czas funkcjonować względnie samodzielnie, utrzymywać kontakt z rodziną i jednocześnie stopniowo tracić kontrolę nad piciem.
W przypadku seniorów dodatkową trudnością jest brak niektórych sygnałów, które łatwiej zauważyć u osób aktywnych zawodowo. Emeryt nie spóźnia się do pracy, nie zaniedbuje obowiązków służbowych i nie musi tłumaczyć przełożonemu porannego złego samopoczucia. Jeśli mieszka sam, właściwie nikt nie widzi, jak wyglądają jego wieczory.
Rodzina zazwyczaj dostrzega dopiero konsekwencje. Tata stał się bardziej drażliwy, babcia ciągle narzeka na bezsenność, dziadek coraz częściej traci równowagę. Tyle że podobne dolegliwości mogą towarzyszyć wielu chorobom występującym w starszym wieku. Łatwo więc uznać je za coś normalnego i nie szukać innych przyczyn.
Problem dotyczy również kontaktu z ochroną zdrowia. Seniorzy często odwiedzają lekarzy z powodu nadciśnienia, cukrzycy, bólu stawów czy problemów z sercem. Rozmowa koncentruje się na wynikach badań i leczeniu chorób przewlekłych. Pytania o alkohol lub stosowanie leków uspokajających mogą w ogóle nie paść.
Amerykańska agencja SAMHSA, zajmująca się zdrowiem psychicznym i uzależnieniami, wskazuje w swoich wytycznych dotyczących diagnozowania uzależnień u osób starszych, że problemy z pamięcią, snem, apetytem czy energią bywają błędnie przypisywane starzeniu. Tymczasem mogą mieć związek z używaniem substancji psychoaktywnych. Ustalenie rzeczywistej przyczyny wymaga dokładniejszej oceny.
Do tego dochodzi wstyd. Osoba, która przez całe życie była samodzielna i odpowiedzialna, może szczególnie mocno obawiać się przyznania, że straciła kontrolę nad piciem albo nie potrafi już funkcjonować bez tabletek. Niekiedy unika rozmowy, bo boi się, że dzieci zaczną ją kontrolować, odbiorą jej możliwość podejmowania decyzji lub będą traktować jak kogoś nieporadnego.
Alkohol po sześćdziesiątce – kiedy zaczyna być problemem?
„Przecież wypijam tylko dwa kieliszki wieczorem. W moim wieku coś mi się od życia należy”.
Takie tłumaczenie może paść podczas rodzinnej rozmowy. Z perspektywy seniora codzienny alkohol bywa drobną przyjemnością, sposobem na odprężenie albo zwyczajem pielęgnowanym od lat. Jeśli wcześniej podobna ilość nie powodowała wyraźnych problemów, trudno mu zrozumieć, dlaczego teraz miałaby być niebezpieczna.
Tymczasem organizm z wiekiem zmienia sposób reagowania na alkohol. Zmniejszenie ilości wody w organizmie i masy mięśniowej sprawia, że po wypiciu tej samej ilości alkoholu jego stężenie we krwi może być wyższe niż u młodszej osoby. Dochodzi większa podatność na zaburzenia równowagi, pogorszenie koncentracji czy senność.
Szczególne znaczenie mają choroby przewlekłe oraz leki, które senior przyjmuje każdego dnia. Alkohol może nasilać działania niepożądane niektórych preparatów, zaburzać ich działanie i zwiększać ryzyko upadków. Niebezpieczne bywają zwłaszcza połączenia z lekami nasennymi, przeciwlękowymi i opioidowymi lekami przeciwbólowymi.
Nie trzeba jednak codziennie się upijać, żeby alkohol zaczął szkodzić. Wyobraźmy sobie siedemdziesięciolatka, który wieczorem wypija kilka piw. Rano czuje się gorzej, więc odkłada spacer, rezygnuje z zakupów i większość dnia spędza przed telewizorem. Wieczorem znów sięga po alkohol. Z czasem jego aktywność coraz bardziej się ogranicza, ale bliscy widzą przede wszystkim, że „tata zrobił się mniej sprawny”.
Czy to już uzależnienie? Na podstawie samej częstotliwości picia nie da się tego rozstrzygnąć. Niepokojące jest jednak to, gdy alkohol staje się stałym sposobem radzenia sobie z emocjami, coraz trudniej z niego zrezygnować, a osoba kontynuuje picie pomimo zauważalnych szkód zdrowotnych lub rodzinnych.
Leki nasenne i uspokajające – uzależnienie, które rozwija się po cichu
Z lekami sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana. Alkohol kojarzy się z ryzykiem uzależnienia, natomiast tabletka przepisana przez lekarza budzi znacznie większe zaufanie.
Pani Helena dostała lek uspokajający kilka lat temu, kiedy ciężko chorował jej mąż. Nie mogła spać, ciągle się zamartwiała, była wyczerpana. Tabletki rzeczywiście przyniosły ulgę. Mąż wyzdrowiał, trudny okres minął, ale lek pozostał. Dziś pani Helena nie wyobraża sobie nocy bez niego. Kiedy zapas zbliża się do końca, zaczyna odczuwać niepokój. Nie uważa się za osobę uzależnioną. W końcu nigdy nie brała żadnych narkotyków, a lekarstwo dostała legalnie.
To przykładowa sytuacja, która pokazuje, jak może wyglądać rozwijająca się zależność od leków.
Szczególną uwagę zwraca się na benzodiazepiny, stosowane między innymi w leczeniu stanów lękowych i niektórych zaburzeń snu. Należą do nich substancje takie jak alprazolam, diazepam czy lorazepam. Ryzyko związane z długotrwałym stosowaniem dotyczy również niektórych leków nasennych, między innymi zolpidemu i zopiklonu. Osobnym problemem może być niewłaściwe stosowanie opioidowych leków przeciwbólowych, przepisywanych przy silnym bólu.
Przy regularnym stosowaniu benzodiazepin może rozwinąć się zależność fizyczna. Oznacza to, że organizm przystosowuje się do obecności substancji, a zmniejszenie dawki lub odstawienie leku może wywoływać objawy odstawienne, takie jak nasilony lęk, bezsenność czy drżenie.
Trzeba przy tym odróżnić zależność fizyczną od zaburzenia związanego z używaniem leku. Nie każdy pacjent, który przez długi czas przyjmował benzodiazepiny i ma trudności z ich odstawieniem, spełnia kryteria uzależnienia. Znaczenie mają między innymi utrata kontroli nad stosowaniem preparatu, przyjmowanie go wbrew zaleceniom oraz kontynuowanie używania mimo szkód.
W starszym wieku szczególnie niebezpieczne mogą być również działania niepożądane. Senność, pogorszenie pamięci, spowolnienie reakcji czy zaburzenia równowagi zwiększają ryzyko urazów. Z tego powodu długotrwałe stosowanie takich leków wymaga regularnej oceny przez lekarza.
Zdarza się, że senior korzysta z pomocy kilku specjalistów, a każdy z nich przepisuje inne preparaty. Jeśli lekarze nie mają pełnej informacji o wszystkich przyjmowanych środkach, rośnie ryzyko niebezpiecznych interakcji. Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy do leków dochodzi alkohol.
Ważne: osoba regularnie przyjmująca benzodiazepiny nie powinna samodzielnie i nagle ich odstawiać. Może to prowadzić do poważnych objawów odstawiennych, w tym drgawek. Ewentualne zmniejszanie dawek musi odbywać się według planu ustalonego z lekarzem.
Samotność, emerytura i utrata bliskich – dlaczego nałóg może pojawić się dopiero na starość?
Przez ponad czterdzieści lat pan Andrzej codziennie wstawał przed szóstą. Praca, dojazdy, zakupy, obowiązki domowe. Kiedy przeszedł na emeryturę, początkowo cieszył się z wolnego czasu. Po kilku miesiącach przestał jednak wiedzieć, co z nim zrobić. Koledzy z pracy przestali dzwonić, żona nadal była aktywna zawodowo, a dorosłe dzieci mieszkały daleko. Wieczorne piwo, potem drugie, stało się sposobem na wypełnienie pustych godzin.
Nie każda emerytura wygląda w ten sposób. Dla wielu osób to dobry, aktywny okres życia. Jednak utrata codziennej rutyny, dotychczasowych kontaktów społecznych i poczucia bycia potrzebnym może być trudnym doświadczeniem.
Jeszcze większym obciążeniem bywa śmierć partnera. Po kilkudziesięciu latach wspólnego życia samotność nie sprowadza się do braku towarzystwa przy kolacji. Znika osoba, z którą podejmowało się codzienne decyzje, dzieliło obowiązki i rozmawiało o wszystkim, nawet o zupełnych drobiazgach.
W badaniach prowadzonych przez Łukasza Wieczorka i Katarzynę Dąbrowską z Instytutu Psychiatrii i Neurologii zwracano uwagę właśnie na takie doświadczenia. Seniorzy opisywali alkohol jako sposób na radzenie sobie z samotnością, poczuciem opuszczenia, trudnymi wspomnieniami czy brakiem celu życiowego.
Problemem może być również przewlekły ból, ograniczona sprawność, obawa przed pogarszającym się zdrowiem albo poczucie utraty niezależności. Jeśli ktoś wcześniej radził sobie ze stresem poprzez działanie, pracę i spotkania z ludźmi, a teraz ma do nich ograniczony dostęp, może zacząć szukać innych sposobów na złagodzenie napięcia.
Alkohol lub leki przynoszą wtedy chwilową ulgę. Nie rozwiązują jednak przyczyny cierpienia. Co więcej, ich regularne używanie może pogarszać sen, nastrój oraz sprawność fizyczną, przez co codzienne życie staje się jeszcze trudniejsze.
Warto pamiętać, że uzależnienie u seniora mogło rozwijać się przez wiele lat, ale mogło też pojawić się stosunkowo niedawno. Dlatego argument „przecież przez całe życie nie miał problemu z alkoholem” nie wystarcza, by wykluczyć go obecnie.
Jak rozpoznać uzależnienie u starszego rodzica lub dziadka?
Czasami pierwszy sygnał pojawia się podczas zwykłej wizyty.
Córka zauważa kilka pustych butelek, chociaż mama twierdzi, że pije tylko od święta. Syn odkrywa, że ojciec ma zapas tabletek nasennych z kilku opakowań i denerwuje się na samą sugestię konsultacji z lekarzem. Innym razem uwagę rodziny zwracają częste upadki, zaniedbany wygląd lub nagła niechęć do spotkań.
Do objawów, których nie należy bagatelizować, należą między innymi:
- coraz częstsze problemy z pamięcią, koncentracją i orientacją;
- senność w ciągu dnia, chwiejny chód i powtarzające się upadki;
- drażliwość, obniżony nastrój lub wyraźne wycofanie z kontaktów;
- ukrywanie ilości wypijanego alkoholu albo pomniejszanie znaczenia picia;
- samodzielne zwiększanie dawek leków lub przyjmowanie ich inaczej, niż zalecił lekarz;
- silny niepokój związany z możliwością zabraknięcia alkoholu lub tabletek;
- rezygnowanie z dotychczasowych aktywności i zaniedbywanie codziennych obowiązków.
Żaden z tych objawów osobno nie przesądza o uzależnieniu. Zaburzenia pamięci mogą wskazywać na chorobę neurologiczną, senność może być działaniem niepożądanym leków, a wycofanie społeczne jednym z objawów depresji. U osoby starszej kilka problemów zdrowotnych często występuje jednocześnie.
Dlatego zamiast samodzielnie stawiać diagnozę, lepiej przyjrzeć się zmianom i porozmawiać o nich z lekarzem. Szczególnie przydatne może być przygotowanie pełnej listy przyjmowanych leków, również tych bez recepty, oraz informacji o spożywanym alkoholu.
Niepokój powinny budzić przede wszystkim sytuacje, w których zachowanie seniora wyraźnie się zmienia, a on sam nie potrafi lub nie chce wyjaśnić przyczyn.
Jak rozmawiać z seniorem, który nadużywa alkoholu lub leków?
„Tato, ty chyba jesteś alkoholikiem” – takie zdanie może natychmiast zakończyć rozmowę. Zwłaszcza jeśli starszy rodzic odbiera je jako oskarżenie albo próbę przejęcia kontroli nad jego życiem.
Znacznie lepiej zacząć od czegoś konkretnego.
„Martwię się, bo ostatnio kilka razy się przewróciłeś. Widziałam też, że częściej pijesz wieczorem. Chciałabym, żebyśmy sprawdzili, czy to może mieć wpływ na twoje zdrowie”.
W takiej rozmowie ważniejsze od udowodnienia uzależnienia jest zrozumienie, co dzieje się z bliską osobą. Dlaczego sięga po alkohol? Czy odczuwa samotność? Czy nie radzi sobie z bólem? Czy boi się, że bez tabletek nie zaśnie?
Dla dorosłych dzieci bywa to szczególnie trudne. Przez większość życia to rodzice decydowali o rodzinnych sprawach, a teraz role zaczynają się odwracać. Senior może nie chcieć przyjąć pomocy właśnie dlatego, że boi się utraty samodzielności.
Zamiast przeszukiwać szafki, wyrzucać alkohol albo zabierać leki, warto zaproponować wspólną konsultację. Można też zaoferować pomoc w umówieniu wizyty, przygotowaniu listy leków czy dotarciu do poradni.
Bliscy powinni pamiętać również o własnych granicach. Wspieranie osoby z problemem uzależnienia nie oznacza obowiązku ukrywania jego konsekwencji, usprawiedliwiania każdego zachowania czy rezygnowania z własnych potrzeb.
A jeśli senior zaprzecza? Jedna rozmowa rzadko rozwiązuje problem, który narastał miesiącami lub latami. Warto wracać do tematu bez upokarzania i gróźb, skupiając się na obserwowanych zmianach i bezpieczeństwie.
Leczenie uzależnień u seniorów – czy w starszym wieku można jeszcze coś zmienić?
Zdarza się, że rodzina rezygnuje z szukania pomocy, bo uważa, że siedemdziesięcio- czy osiemdziesięciolatek i tak nie zmieni swoich przyzwyczajeń. Podobne przekonanie może mieć sam senior. Skoro pił przez tyle lat albo od dawna przyjmuje tabletki, nie widzi sensu w rozpoczynaniu leczenia.
Tymczasem starszy wiek nie jest przeciwwskazaniem do terapii uzależnień. Ważne jest odpowiednie dopasowanie pomocy do stanu zdrowia, sprawności i indywidualnych potrzeb pacjenta.
Leczenie często warto rozpocząć od dokładnej oceny medycznej. Lekarz powinien wiedzieć, jakie substancje senior przyjmuje, w jakich ilościach, od jak dawna i czy występowały wcześniej próby ograniczania ich używania. Trzeba też uwzględnić choroby przewlekłe, stan psychiczny oraz wszystkie stosowane leki.
Jeśli problem dotyczy alkoholu, istotne jest ustalenie, czy jego odstawienie wymaga nadzoru medycznego. Przy rozwiniętej zależności fizycznej nagłe przerwanie picia może wywołać groźny zespół abstynencyjny. Podobnie w przypadku benzodiazepin samodzielne, gwałtowne odstawienie może prowadzić do poważnych powikłań. Silne splątanie, drgawki lub zaburzenia świadomości wymagają pilnej pomocy medycznej.
Poza leczeniem medycznym ważną rolę może odgrywać psychoterapia uzależnień. Daje możliwość przyjrzenia się temu, jaką funkcję pełni alkohol lub lek w codziennym życiu. Dla jednej osoby będzie to sposób na zasypianie, dla innej metoda tłumienia lęku, samotności czy trudnych wspomnień.
W przypadku seniorów szczególnego znaczenia nabiera również odbudowywanie codzienności. Powrót do kontaktów z ludźmi, znalezienie aktywności dostosowanych do możliwości fizycznych, leczenie bólu czy odpowiednia pomoc w żałobie mogą wspierać proces zdrowienia. Jeśli bezsenność była pierwotnym powodem sięgania po leki, wymaga osobnego rozpoznania i leczenia.
W Polsce do poradni leczenia uzależnień działającej w ramach NFZ można zgłosić się bez skierowania. Pomoc dostępna jest także dla bliskich osób uzależnionych. Pierwszym krokiem może być również wizyta u lekarza rodzinnego, szczególnie gdy senior przyjmuje wiele leków lub jego stan zdrowia wyraźnie się pogorszył.
Nie każdy pacjent potrzebuje pobytu w ośrodku stacjonarnym. Forma leczenia zależy od rodzaju i nasilenia problemu, stanu zdrowia oraz możliwości bezpiecznego funkcjonowania w domu.
Problem, którego nie warto tłumaczyć wyłącznie wiekiem
Starsza osoba ma prawo do swoich przyzwyczajeń, prywatności i samodzielnego decydowania o życiu. Ma też prawo do pomocy, gdy alkohol lub leki zaczynają jej szkodzić. Tych dwóch rzeczy nie trzeba sobie przeciwstawiać.
Czasem rodzina przez długi czas nie dostrzega problemu, bo widzi w zachowaniu bliskiego człowieka przede wszystkim oznaki starzenia. Czasem sam senior ukrywa picie lub przyjmowanie tabletek, bo wstydzi się przyznać, że przestał nad tym panować. Bywa i tak, że wszyscy dostrzegają niepokojące zmiany, ale nikt nie chce rozpocząć trudnej rozmowy.
Warto jednak zapytać, skąd bierze się coraz większa senność mamy, dlaczego tata nie wyobraża sobie wieczoru bez alkoholu albo czemu babcia tak bardzo obawia się nocy bez leku nasennego. Odpowiedź nie musi oznaczać uzależnienia. Może natomiast pomóc odkryć problem zdrowotny, który dotąd pozostawał niezauważony.
I właśnie dlatego nie należy zakładać, że po siedemdziesiątce czy osiemdziesiątce „tak już musi być”.